Azərbaycan Ədəbiyyatı Fondu “Qərbi Azərbaycan əsərlərdə” layihəsi çərçivəsində “İrəvanda xal qalmadı” adlı genişhəcmli romanı nəşrə hazırlayır. Əsər XIX əsrin əvvəllərində Çar Rusiyasının Azərbaycan torpaqlarını, xüsusilə İrəvan xanlığını işğal etməsi və bu prosesin doğurduğu dərin siyasi-tarixi nəticələrə həsr olunub. Layihə Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə gerçəkləşdirilir və yaxın müddətdə oxuculara təqdim olunacağı gözlənilir.
Tarixi kontekst və süjet xətti
Məlumata görə, romanın ideya mərkəzində İrəvan xanlığının timsalında Azərbaycanın qərb torpaqlarının işğalı, demoqrafik tərkibin süni şəkildə dəyişdirilməsi və Çar Rusiyası tərəfindən bu ərazilər hesabına erməni dövlətçiliyinin formalaşdırılması prosesi dayanır. Hadisələr XIX əsrin ilk onilliklərində baş verən Rus–Qacar müharibələri, Gülüstan və Türkmənçay müqavilələrindən sonrakı köçürmələr fonunda bədii şəkildə canlandırılır. Müəllif həmin dövrdə baş verən zorakı köçürülmələri, torpaq itkisini və yerli əhalinin taleyində yaratdığı faciələri bədii-estetik dildə təqdim edir.
Fondun rəhbəri, yazıçı Varis Yolçuyev bildirir ki, mətnin hazırlanmasında arxivlərdə saxlanılan mühüm sənədlərdən, rəsmi yazışmalardan və dövrün şahid xatirələrindən istifadə edilib. Onun sözlərinə görə, məqsəd təkcə faciəni təsvir etmək deyil, həm də oxucuya tarixi faktların bədii süjet vasitəsilə daha təsirli şəkildə çatdırılmasıdır. Əsərdə təsvir olunan işğal və etnik-siyasi dəyişikliklər Qərbi Azərbaycan mövzusunun ədəbi dildə davamlı və sistemli işıqlandırılmasına xidmət edir.
Romanın bədii xəttində baş verən milli faciə iki gəncin – Uluxan və Selcanın taleyi üzərindən açılır. Bir-birini sevən bu iki qəhrəmanın ailə dramı, məcburi köç, ayrılıq, zorakılıq və itkilərlə müşayiət olunan həyat yolu fonunda bütöv bir xalqın yaşadığı sarsıntı, yad hakimiyyətin tətbiq etdiyi siyasətin insan talelərinə təsiri göstərilir. Müəllif sevgi hekayəsini geniş tarixi fonla birləşdirərək, oxucunu həm emosional, həm də intellektual müstəvidə hadisələrin içinə daxil etməyə çalışır.
Layihənin məqsədi və hədəf oxucu auditoriyası
“Qərbi Azərbaycan əsərlərdə” layihəsinin əsas hədəfi Qərbi Azərbaycan tarixini, mədəni irsini, oradakı azərbaycanlı icmalarının taleyini bədii əsərlər, esse və sənədli mətnlər vasitəsilə sistemli şəkildə ədəbiyyata gətirməkdir. “İrəvanda xal qalmadı” bu silsilənin növbəti işi kimi, həm ədəbi, həm də maarifləndirici funksiya daşıyır. Layihə çərçivəsində gələcəkdə İrəvan, Zəngəzur, Göyçə, Dərələyəz və digər bölgələrlə bağlı ayrıca əsərlərin də hazırlanması nəzərdə tutulur.
Kitab geniş oxucu kütləsi üçün nəzərdə tutulur: həm Qərbi Azərbaycan mövzusuna maraq göstərən gənclər, həm də tarixi bədii ədəbiyyat oxucuları üçün əlçatan olacaq. Nəşr edilmişdən sonra roman məktəblər, ali təhsil müəssisələri və ictimai kitabxanalar üçün də tövsiyə ediləcək ədəbiyyat kimi dəyərləndirilir. Nəşrin elektron formatda təqdimatı və təqdimat tədbirlərinin müxtəlif şəhərlərdə keçirilməsi də planlaşdırılır.
Layihənin donoru Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyidir və bu qurumun dəstəyi Qərbi Azərbaycan mövzusunda ədəbi layihələrin davamlılığını təmin etməyə yönəlib. Əsərin işıq üzü görməsi bu mövzunun ictimai yaddaşda sistemli şəkildə qorunması baxımından mühüm addım sayılır.
