Süd Yolunun mərkəzində yerləşən və astronomların uzun illərdir araşdırdığı “Oxatan A*” (Sagittarius A*) qara dəliyi ilə bağlı mühüm kəşf edilib. Alimlər ilk dəfə olaraq bu nəhəng kosmik obyektin yaratdığı zəif qaz küləyinin izlərini müəyyənləşdiriblər. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu nəticə son yarım əsrdə qara dəliyin davranışı ilə bağlı ən böyük suallardan birinə cavab verə bilər.
“Oxatan A*” təxminən 4 milyon Günəş kütləsinə malikdir və Süd Yolunun mərkəzində yerləşir. Bu səbəbdən o, alimlərin ən detallı şəkildə müşahidə etdiyi superkütləli qara dəlik sayılır. Buna baxmayaraq, onun fəaliyyəti uzun müddət elm dünyasında müəmmalı olaraq qalırdı.
Alimləri çaşdıran əsas problem nə idi?
Müasir astrofizika nəzəriyyələrinə görə, qara dəliklər təkcə ətrafındakı maddəni udmur. Onlar eyni zamanda böyük enerji axınları, qaz küləkləri və ya güclü jetlər də yaradırlar. Kainatın müxtəlif nöqtələrində yerləşən digər superkütləli qara dəliklərdə bu proseslər dəfələrlə müşahidə olunub.
Lakin “Oxatan A*” bu baxımdan istisna kimi görünürdü. Astronomlar onilliklər ərzində onun ətrafında yalnız təxminən 20 min il əvvələ aid ola biləcək fəaliyyət izləri aşkarlamışdılar. Müasir dövrdə aktiv qaz axınının mövcudluğunu təsdiqləyən sübutlar isə tapılmırdı.
Tədqiqat müəlliflərindən biri olan Mark Qorski bu vəziyyəti belə izah edib:
“Bu, bizə ən yaxın və ən yaxşı öyrənilmiş qara dəlikdir. Digər qara dəliklərin hamısında külək müşahidə edilir, amma burada belə bir əlamət görünmürdü. Bu isə böyük sual yaradırdı”.
Beş illik müşahidələr gözlənilməz nəticə verdi
Alimlər son beş il ərzində toplanan məlumatlar əsasında qara dəliyin ətrafının ən detallı xəritəsini hazırlayıblar. Bunun üçün Çilidə yerləşən ALMA radioteleskop kompleksinin imkanlarından istifadə olunub.
Müşahidələr zamanı alimlər:
- Soyuq qazdan təmizlənmiş böyük konusvari boşluq aşkarlayıblar
- Bu boşluğun təxminən 3 işıq ili uzunluğunda olduğunu müəyyən ediblər
- Strukturun təxminən 45 dərəcə bucaq altında birbaşa “Oxatan A*” istiqamətinə uzandığını görüblər
- Boşluğun yaranmasının isti qaz axını ilə izah oluna biləcəyini bildiriblər
Tədqiqatçılar hesab edir ki, həmin sahə qara dəlikdən çıxan zəif, lakin davamlı küləyin təsiri nəticəsində formalaşıb.
Qorskinin sözlərinə görə, bu proses adi fenin yaş saçlara təsirini xatırladır:
“İsti hava axını daha sıx və soyuq maddəyə təsir edir, onu qızdırır və formasını dəyişir, lakin tamamilə yox etmir”.
Kəşf necə təsdiqləndi?
ALMA teleskopundan əldə olunan nəticələr daha sonra NASA-nın “Chandra” rentgen rəsədxanasının məlumatları ilə müqayisə edilib. Alimlər müəyyən ediblər ki, həmin bölgədəki soyuq qaz həqiqətən də mərkəzdən gələn isti plazmanın təsiri altındadır.
Araşdırma zamanı küləyin öz hissəcikləri birbaşa müşahidə olunmasa da, onun istiqaməti və enerjisi hesablanıb. Məhz bu göstəricilər alimlərə nəticə çıxarmağa imkan verib.
Niyə bu kəşf 50 il gecikdi?
Tədqiqatçılar bunun iki əsas səbəbini göstərirlər:
- Süd Yolunun mərkəzi qalın qaz və toz buludları ilə örtüldüyündən əvvəlki teleskoplar kifayət qədər dəqiq müşahidə apara bilmirdi
- “Oxatan A*” hazırda nisbətən sakit fazadadır və yaratdığı külək digər aktiv qalaktik nüvələrindəki qara dəliklərlə müqayisədə çox zəifdir
Bu səbəbdən onun fəaliyyəti yalnız son nəsil müşahidə avadanlıqları vasitəsilə aşkar edilə bilib.
Yeni nəticələr göstərir ki, Süd Yolunun mərkəzindəki qara dəlik də kainatdakı digər superkütləli qara dəliklər kimi davranır. Alimlər hesab edirlər ki, bu kəşf qalaktikaların formalaşması, enerji mübadiləsi və qara dəliklərin təkamülü ilə bağlı gələcək araşdırmalar üçün mühüm əhəmiyyət daşıyacaq.
