6 oktyabr 2025-ci ildə Nobel Həftəsi başlayır.
Bu həftə 13 oktyabr tarixinədək davam edəcək. Bu müddət ərzində dünyanın ən nüfuzlu beynəlxalq mükafatının altı nominasiyada qalibləri elan olunacaq. Mükafat elmin müxtəlif sahələrində nailiyyətləri və sülhün təşviqi üçün səyləri qeyd edir.
Daylinews-az.com Nobel Mükafatları və 2025-ci il Sülh Mükafatının mümkün namizədləri haqqında bilməli olduğunuz hər şeyi xatırladır.
Nobel Mükafatı 2025: Qaliblər Nə Zaman Elan Olunacaq
Nobel Mükafatının 2025-ci il qalibləri İsveç və Norveçdə aşağıdakı qaydada elan olunacaq:
- 6 oktyabr – Fiziologiya və Tibb
- 7 oktyabr – Fizika
- 8 oktyabr – Kimya
- 9 oktyabr – Ədəbiyyat
- 10 oktyabr – Sülh Mükafatı (Oslo şəhərində Norveç Nobel Komitəsi tərəfindən elan olunacaq)
- 13 oktyabr – Alfred Nobelin Xatirəsinə İqtisadiyyat Mükafatı (1969-cu ildən İsveç Bankının təşəbbüsü ilə verilir)
Nobel Mükafatları Necə Verilir
Nobel Mükafatlarının təsis edilməsi İsveç sahibkarı, ixtiraçı və xeyriyyəçi Alfred Nobelin (1833–1896) vəsiyyətinə əsaslanır. Ömrü boyu 300-dən çox patent alan Nobel dinamit ixtirası ilə məşhurlaşdı. Dinamit nitrogilserini digər birləşmələrlə qarışdıraraq partlayıcıları daha təhlükəsiz etdi. Bu ixtira tikinti, mədənçilik və silah sənayesində geniş istifadə olundu və Nobelin sərvətini artırdı.
Ömrünün sonunda Nobel sərvətini beynəlxalq mükafatın təsis edilməsi və maliyyələşdirilməsi üçün vəsiyyət etdi. Mükafatların verilməsi 1901-ci ildə başladı.
Nobel vəsiyyətində illik gəlirin beş bərabər hissəyə bölünərək insanlığa ən böyük fayda gətirən şəxslərə – tibb, fizika, kimya, ədəbiyyat və sülh sahələrində – paylanmasını istəyib. İqtisadiyyat üzrə mükafat isə 1960-cı illərin sonundan İsveç Bankının təşəbbüsü ilə verilir.
Hər nominasiyada Nobel Mükafatı aşağıdakıları əhatə edir:
- 11 milyon İsveç kronu (təxminən $1.19 mln) pul mükafatı
- Diplom
- Qızıl medal
Mükafatlar yalnız fiziki şəxslərə verilir (Sülh Mükafatı istisna olmaqla, bu mükafat rəsmi və ictimai təşkilatlara da verilə bilər). Bir nominasiyada maksimum üç nəfər mükafatlandırılır. Əgər qaliblər çoxdursa, pul mükafatı əvvəlcə işlər, sonra isə hər işin müəllifləri arasında bərabər bölünür.
Nominasiya siyahısı heç vaxt açıqlanmır, və komitə üzvləri qərarlarını 50 il ərzində müzakirə edə bilməzlər. Şəxs özünü mükafata namizəd kimi təqdim edə bilməz, ancaq başqaları tərəfindən dəfələrlə nominasiya oluna bilər.
Nobel Sülh Mükafatı: Tramp Niyə Ala Bilmir və Kim Qazana Bilər
Nobel Sülh Mükafatı hər il ən çox maraq doğuran nominasiyadır. Qalibi Norveç parlamentinin təyin etdiyi beş nəfərdən ibarət Norveç Nobel Komitəsi seçir. Komitəyə adətən təqaüdə çıxmış siyasətçilər və bəzən alimlər daxildir. Hazırkı komitəyə beynəlxalq PEN-klubun Norveç bölməsinin rəhbəri Yorgen Vatne Fridness rəhbərlik edir.
Alfred Nobel vəsiyyətində Sülh Mükafatının xalqlar arasında dostluğun təşviqi, daimi orduların ləğvi və ya azaldılması, eləcə də sülh konqreslərinin təşkilinə töhfə verən şəxs və ya təşkilata verilməsini istəyib. Reuters-in sitat gətirdiyi keçmiş Oslo Sülh Problemləri Araşdırma İnstitutunun direktoru Kristian Berg Harpvikena görə, qalib “qlobal tendensiyalar” və “əsas problemlər və perspektivli proseslər” əsasında seçilir.
Bu il 338 nominant var. ABŞ prezidenti Donald Tramp özünü bu mükafata layiq görsə də, ekspertlər bunun mümkün olmadığını düşünür. Tramp “yedi müharibəni həll etdiyini” iddia etsə də, Reuters-ə danışan norveçli tarixçi Asle Sven Trampın şansının olmadığını bildirib. O, Trampın Rusiya lideri Vladimir Putinlə əlaqələri bərpa etmək cəhdlərini və İsrailin Qəzza müharibəsindəki mövqeyini xatırladıb. Oslo Sülh Problemləri Araşdırma İnstitutunun direktoru Nina Qreqer isə Trampın Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatından çıxmasını, Paris İqlim Sazişini tərk etməsini və müttəfiqlərə qarşı ticarət müharibəsi başlatmasını sülh proseslərinə zidd hesab edir.
Bundan əlavə, Trampın mükafat üçün açıq lobbiçilik kampaniyası aparması əks təsir göstərir. Norveç Nobel Komitəsinin sədr müavini Asle Töye Reuters-ə bildirib ki, belə kampaniyalar komitədə mənfi təəssürat yaradır.
Mümkün Namizədlər
Reuters-in qeyd etdiyi 2025-ci il Sülh Mükafatı nominantları:
- BMT-nin Qaçqınlar üzrə Agentliyi (UNHCR)
- BMT Uşaq Fondu (UNICEF)
- Qırmızı Xaç
- Sərhədsiz Həkimlər
- Sudan Fövqəladə Cavab Otaqları – Sudandakı vətəndaş müharibəsində (2023-cü ildən) humanitar yardım göstərən ictimai təşəbbüs
- Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi
- NATO
- Çou Han-dun – Honqkonqda demokratiya etirazlarından sonra həbs olunan 40 yaşlı fəal
- İrvin Kotler – Kanada hüquq müdafiəçisi, keçmiş ədliyyə naziri və antisemitizmə qarşı mübariz
2024-cü ildə Sülh Mükafatı Yaponiyanın Nihon Hidankyo təşkilatına verildi. Bu, Hirosima və Naqasaki atom bombası qurbanlarının hərəkatıdır və “nüvə silahlarından azad dünya” uğrunda səylərinə görə mükafatlandırılıb. 2023-cü ildə isə mükafat İranda qadın və siyasətçilərin hüquqlarını müdafiə edən Nargiz Məhəmmədiyə verilib.
Nobel Medalları Haqqında Əsas Faktlar
- Ölçülər: Diametri 66 mm, çəkisi 175 qram
- Material: 18 karat yaşıl qızıl (qızıl və gümüş ərintisi), 24 karat qızıl örtüklə
- Nobel Tarixləri: 1833 (doğum) və 1896 (vəfat) Roma rəqəmləri ilə yazılır: MDCCCXXXIII – MDCCCXCVI
- İstehsal: İsveçdə Eskilstuna və Norveçdə Konqsberq sikkəxanalarında hazırlanır
- Dizayn:
- Ədəbiyyat medalı: Arxasında lavr kolunun yanında kişi və muza təsviri. “Inventas vitam juvat excoluisse per artes” (İxtira həyatı yaxşılaşdırır, incəsənət isə gözəlləşdirir).
- Fiziologiya və Tibb medalı: Xəstə qıza su verən qadın təsviri. Eyni yazı və Karolinska İnstitutunun adı (REG. UNIVERSITAS MED. CHIR. CAROL).
- Sülh medalı: Üç kişinin qucaqlaşması təsviri. “Pro pace et fraternitate gentium” (Sülh və qardaşlıq üçün).
- Fizika və Kimya medalları: Bolluq buynuzu tutan və şal qaldıran qadınlar. Eyni yazı və İsveç Kral Elmlər Akademiyasının adı (REG. ACAD. SCIENT. SUEC).
- İqtisadiyyat medalı: Alfred Nobel profili, iki bolluq buynuzu və “Sveriges Riksbank till Alfred Nobels Minne 1968” yazısı. Arxasında Akademiyanın emblemi (şimal ulduzu və dörd tac).
