ABŞ prezidenti Donald Trampın Yaxın Şərq siyasəti yenidən beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevrilib. Bu dəfə diqqət mərkəzində Vaşinqtonun İranla mümkün razılaşmanı “Abraham Razılaşmaları”nın genişləndirilməsi ilə əlaqələndirmək cəhdi dayanır. Tramp region ölkələrinin, o cümlədən Türkiyənin İsraili rəsmi şəkildə tanıyan platformaya qoşulmasının vacibliyini dilə gətirib.
Məlumata görə, ABŞ prezidenti Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Qətər, Pakistan, Türkiyə, Misir, İordaniya və Bəhreyn liderləri ilə keçirilən videokonfrans zamanı bu məsələni gündəmə gətirib. Müzakirələrin əsas mövzusu İranla mümkün təhlükəsizlik razılaşması, Hörmüz boğazı, uran ehtiyatları və atəşkəs məsələləri olsa da, Tramp gözlənilmədən “Abraham Razılaşmaları”na qoşulma tələbini də ortaya atıb.
Türkiyə üçün bu ssenari niyə çətin görünür?
Siyasi müşahidəçilər hesab edir ki, hazırkı regional şəraitdə Türkiyənin belə bir prosesə daxil olması olduqca mürəkkəb görünür. Xüsusilə Qəzza və Livandakı hadisələr fonunda Ankara ilə Təl-Əviv arasında münasibətlər son illərdə daha da gərginləşib.
Bundan başqa, Türkiyə İsraili hələ 1949-cu ildə tanıyıb və iki ölkə arasında diplomatik münasibətlər uzun müddətdir mövcuddur. Bu səbəbdən bəzi ekspertlər Trampın “Abraham Razılaşmaları” ifadəsini daha geniş geosiyasi təhlükəsizlik arxitekturası kimi təqdim etdiyini düşünürlər.
Keçmiş diplomat Uluc Özülkər bildirib ki, Qəzzadakı humanitar vəziyyət dəyişmədən və İsrail hökumətində ciddi siyasi transformasiya baş vermədən Ankara ilə yeni normallaşma mərhələsinin müzakirəsi real görünmür. Onun fikrincə, regionda davam edən böhran fonunda belə təşəbbüslər daha çox siyasi mesaj xarakteri daşıyır.
Vaşinqtonun məqsədi nədir?
Analitiklər Trampın bu çıxışını yalnız xarici siyasət addımı kimi yox, həm də daxili auditoriyaya hesablanmış siyasi mesaj kimi qiymətləndirirlər. ABŞ-də Respublikaçılar Partiyasının sərt xətt tərəfdarlarının İranla kompromisə ehtiyatla yanaşdığı bildirilir.
Digər tərəfdən, Vaşinqton regionda vahid təhlükəsizlik sistemi qurmağa çalışır. Bu modeldə İsrail mərkəzi tərəfdaş kimi təqdim olunur və Körfəz ölkələri ilə yanaşı Türkiyənin də prosesdə yer alması nəzərdə tutulur.
Lakin Səudiyyə Ərəbistanı artıq bir neçə dəfə bəyan edib ki, Fələstin dövləti ilə bağlı konkret addımlar atılmadan İsraillə tam normallaşma mümkün deyil. Pakistan da oxşar mövqe sərgiləyərək bu təşəbbüsün ölkənin siyasi və ideoloji xəttinə uyğun olmadığını açıqlayıb.
Ekspertlər hesab edir ki, Trampın sərt və ultimativ ritorikasına baxmayaraq, yaxın perspektivdə Türkiyənin “Abraham Razılaşmaları”na qoşulması ehtimalı olduqca aşağıdır. Bununla belə, Vaşinqtonun regionda yeni təhlükəsizlik düzəni qurmaq planlarının yaxın aylarda Yaxın Şərq siyasətinə ciddi təsir göstərəcəyi gözlənilir.
