Ankarada keçirilən NATO sammiti alyansın son illərdə üzləşdiyi ən mürəkkəb siyasi toplantılardan biri kimi yadda qaldı. İyulun 7-8-də baş tutan görüşdə rəsmi bəyanatlarda birlik və kollektiv müdafiə prinsipləri ön plana çəkilsə də, pərdəarxasında üzv ölkələr arasında ciddi fikir ayrılıqları hiss olunurdu. Sammit bir daha göstərdi ki, NATO daxilində ortaq təhlükəsizlik gündəmi əvvəlki qədər birmənalı qəbul edilmir.
Yekun bəyannamədə Alyans Vaşinqton müqaviləsinin 5-ci maddəsinə sadiqliyini bir daha təsdiqlədi, Rusiyanı Avro-Atlantik təhlükəsizliyi üçün uzunmüddətli təhdid adlandırdı və Ukraynaya 2026-cı ildə 70 milyard avro həcmində hərbi yardım ayrılacağını, 2027-ci ildə də ən azı eyni səviyyədə dəstəyin davam etdirilməsinin planlaşdırıldığını açıqladı. Bununla yanaşı, sənədin qısa və ümumi məzmunlu olması bir çox müşahidəçilər tərəfindən konsensusun əvvəlki illərlə müqayisədə daha çətin əldə olunmasının göstəricisi kimi qiymətləndirildi.
ABŞ Prezidenti Donald Trampın yenidən hakimiyyətə qayıtmasından sonra Vaşinqtonun NATO-dakı prioritetləri də dəyişməyə başlayıb. Ağ Ev uzun illər Avropanın təhlükəsizlik yükünün əsas hissəsini daşıdığını bildirərək müttəfiqlərdən müdafiə xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırmağı tələb edir. ABŞ administrasiyası üzv ölkələrin müdafiəyə ÜDM-in 5 faizi həcmində vəsait ayırmasını istəyir ki, bu da Avropanın bir sıra paytaxtlarında narazılıq doğurur.
Müdafiə xərcləri əsas mübahisə mövzusuna çevrildi
Avropa ölkələrinin ehtiyatlı mövqeyi təkcə siyasi baxış fərqləri ilə izah olunmur. Son illərdə yüksək inflyasiya, enerji böhranı, büdcə kəsirləri və sosial xərclərin artması bir çox hökumətin qısa müddətdə hərbi büdcəni ciddi şəkildə böyütməsini çətinləşdirib. Bununla yanaşı, seçicilər səhiyyə, təhsil və sosial təminat kimi sahələri prioritet hesab etdikləri üçün hökumətlər əlavə siyasi təzyiqlə üzləşirlər.
Məhz bu səbəbdən Vaşinqtonun daha yüksək müdafiə öhdəlikləri ilə bağlı tələbləri Avropa paytaxtlarının maliyyə imkanları və daxili prioritetləri ilə toqquşur. ABŞ təhlükəsizlik məsələlərinə daha çox iqtisadi səmərəlilik və yük bölgüsü prizmasından yanaşdığı halda, Avropanın bir hissəsi kollektiv qərarların diplomatik kompromislərlə formalaşdırılmasının tərəfdarı olaraq qalır. Bu fərqli yanaşmalar NATO daxilində qərar qəbuletmə prosesini daha mürəkkəb edir.
Sammit zamanı ABŞ ilə İspaniya arasında yaranan gərginlik də bu fikir ayrılıqlarının nümunəsi oldu. Donald Tramp Madridi müdafiə xərclərinə görə sərt tənqid etsə də, sonradan İspaniyanın son illərdə müdafiə büdcəsini əhəmiyyətli dərəcədə artırdığı vurğulandı. Bununla belə, Madrid 5 faizlik yeni hədəfə qarşı çıxmaqda davam edir və bunun sosial sahələrə mənfi təsir göstərə biləcəyini bildirir.
Bu fikir ayrılıqları yalnız iqtisadi məsələlərlə məhdudlaşmır. Son illərdə Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr, xüsusilə ABŞ-ın İrana qarşı addımları fonunda Avropa ölkələrinin ehtiyatlı davranışı Vaşinqtonda da narazılıq yaradıb. ABŞ rəhbərliyi hesab edir ki, uzun illər Amerika təhlükəsizlik çətiri altında olan bəzi müttəfiqlər kritik məqamlarda eyni səviyyədə siyasi dəstək nümayiş etdirmirlər. Bu qarşılıqlı narazılıq Ankara sammitində keçirilən qapalı müzakirələrdə də hiss olunurdu.
Şəxsi siyasi münasibətlər də atmosferə təsirsiz ötüşmədi. Donald Trampın ilk prezidentlik dövründən sonra bir sıra Avropa liderlərinin Co Bayden administrasiyasına açıq dəstək verməsi Vaşinqtonla münasibətlərdə müəyyən psixoloji məsafə yaradıb. İndi isə həmin liderlər yenidən Tramp administrasiyası ilə işləməli olurlar ki, bu da qarşılıqlı etimad məsələsini gündəmə gətirir.
Ukrayna yenə üzvlük gözləntilərinə cavab ala bilmədi
Ankara sammitinin ən çox diqqət çəkən mövzularından biri Ukrayna idi. Prezident Volodimir Zelenski sammitdə iştirak etsə də, Kiyevin əsas gözləntiləri sırasında olan NATO-ya üzvlüklə bağlı konkret qərar qəbul edilmədi. Alyans Ukraynaya hərbi dəstəyin davam edəcəyini bir daha təsdiqlədi, lakin üzvlüklə bağlı rəsmi dəvət və ya konkret vaxt cədvəli açıqlanmadı.
Beləliklə, sammitdə əsas diqqət müdafiə xərcləri, sənaye istehsalının artırılması və Alyansın yeni təhlükəsizlik strategiyasına yönəldiyi üçün Ukraynanın üzvlük perspektivi yenidən arxa plana keçdi. Kiyev üçün ayrılan 70 milyard avroluq yardım paketi mühüm qərar sayılsa da, bu, NATO-ya qəbul məsələsini həll etmədi.
Bu vəziyyət bir çox ekspertlərə 2008-ci ildə keçirilmiş Buxarest sammitini xatırladır. Həmin vaxt da Ukrayna və Gürcüstan gələcəkdə NATO-ya üzv olacaqları barədə siyasi mesaj alsalar da, konkret dəvət əldə edə bilməmişdilər. Aradan uzun illər keçməsinə baxmayaraq, Ankara sammitində qəbul edilən qərarlar göstərdi ki, Alyans daxilində bu məsələyə yanaşma hələ də tam dəyişməyib.
Bir sıra Avropa ölkələri Rusiya ilə birbaşa hərbi qarşıdurma riskini artıracaq addımlardan yayınmağa üstünlük verir. Məhz buna görə Ukraynaya silah, maliyyə və təlim dəstəyi davam etdirilsə də, kollektiv müdafiə mexanizmini işə salacaq tamhüquqlu üzvlük məsələsində ehtiyatlı mövqe saxlanılır.
Ankara sammiti göstərdi ki, NATO Ukraynaya dəstəyini davam etdirmək niyyətindədir, lakin Alyans daxilində təhlükəsizlik, maliyyə öhdəlikləri və gələcək genişlənmə ilə bağlı ortaq mövqe formalaşdırmaq əvvəlki illərlə müqayisədə daha çətinləşib. Rəsmi bəyanatlarda birlik mesajı verilsə də, sammit bir daha sübut etdi ki, Alyans qarşıdakı illərdə həm daxili fikir ayrılıqlarını, həm də xarici təhlükəsizlik çağırışlarını eyni vaxtda idarə etməli olacaq.
