ABŞ-da rəqəmsal texnologiyalar və psixi sağlamlıq sahəsində son illərin ən mühüm məhkəmə proseslərindən biri start götürüb. Bir neçə böyük sosial platforma — o cümlədən Meta (Facebook və Instagram), Google (YouTube), TikTok və Snapchat — yeniyetmələr arasında psixi sağlamlıq problemlərinin artmasında rol oynamaq iddiası ilə məhkəməyə verilib. The Guardian yazır ki, iddialar sosial şəbəkələrin dizaynının və algoritmlərinin istifadəçilərdə asılılıq yaratdığı və emosional rifaha mənfi təsir göstərdiyi fikrinə əsaslanır.
Pozuntularla bağlı şikayətlər gənclər və onların ailələri tərəfindən təqdim edilib. Onlar hesab edirlər ki, sosial şəbəkələrin məzmun tövsiyə sistemləri, bitib-tükənməyən lentlər və davamlı bildirişlər yeniyetmələri ekranda daha çox vaxt keçirməyə sövq edir. Uzun müddətli və kompulsiv istifadə isə narahatlıq, depressiv hallar, özünə zərər vermə davranışı və digər ağır psixi çətinliklərlə nəticələnə bilər.
Platformalar bu iddiaları rədd edir. Şirkətlər bildirirlər ki, sosial şəbəkədən istifadə ilə psixi pozuntular arasında birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsinin mövcudluğu elmi cəhətdən sübut olunmayıb, psixi sağlamlıq isə çoxsaylı amillərin təsirinə məruz qalır. Eyni zamanda, platformalar istifadəçilərin təhlükəsizliyi üçün nəzərdə tutulan müxtəlif funksiyaların mövcudluğunu xatırladırlar.
Mütəxəssislər nə düşünür?
Psixiatrlar və klinik psixoloqlar prosesə münasibət bildirərək vurğulayırlar ki, məsələ sosial şəbəkələrin “pis” olub-olmaması ilə məhdudlaşmır. Onların sözlərinə görə, əsas məsələ rəqəmsal platformaların yeniyetmələrin həssas sinir sistemi ilə necə qarşılıqlı təsirdə olmasıdır. Bu dövr şəxsiyyətin formalaşması və emosiyaların tənzimlənməsi üçün xüsusilə vacibdir.
Stenford Universitetinin ekspertləri qeyd edirlər ki, sonsuz lent mexanizmləri, daimi natiqasiyalar və algoritmlərin istifadəçinin diqqətini cəlb etmək üçün məzmunu gücləndirməsi gənclərdə narahatlığı artırır, yuxu ritmini pozur və idarəetmə hissini zəiflədir. Bununla belə, mütəxəssislər bildirirlər ki, sosial şəbəkələr hər bir istifadəçidə eyni effekt yaratmır. Təsirin gücü istifadəçinin yaşı, psixi vəziyyəti, sosial mühiti və şəxsi həyat şəraiti ilə sıx bağlıdır.
Onlar həmçinin xəbərdarlıq edirlər ki, “universal asılılıq” anlayışı elmi baxımdan dəqiq deyil. Sosial şəbəkələrdən istifadə davranışı kontekstə görə dəyişir və hər halda psixi sağlamlıq üçün risklər fərdidir.
Tədqiqatçıların və hüquqşünasların mövqeyi
Rəqəmsal davranış üzrə tədqiqatçılar hesab edirlər ki, məhkəmə prosesi təkcə kompensasiya məsələsi deyil. Bu iş ilk dəfə olaraq məhsul dizaynına görə sistemli məsuliyyətin müzakirəyə çıxarılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Yəni söhbət ayrı-ayrı istifadəçilərin paylaşdıqlarından deyil, platformaların necə qurulduğundan gedir. Bu yanaşma sosial şəbəkələri tənzimləmək üçün əvvəlki hüquqi cəhdlərdən fərqlənir.
Hüquqşünaslar vəziyyəti keçmişdə tütün və dərman şirkətlərinə qarşı açılan işlərlə müqayisə edirlər. Onların fikrincə, hətta qismən məsuliyyətin tanınması belə gələcəkdə rəqəmsal platformaların tənzimlənməsi üçün yeni çərçivələrin yaranmasına səbəb ola bilər. Məhz bu səbəbdən proses həm texnologiya şirkətləri, həm də qanunvericilər üçün böyük önəm daşıyır.
Psixi sağlamlıq mütəxəssisləri isə bildirirlər ki, məhkəmənin başlaması cəmiyyətdə daha geniş narahatlığın göstəricisidir. Bu, təkcə uşaqlar və yeniyetmələrlə bağlı deyil: müasir həyatın daimi stimullaşdırması, özünü başqaları ilə müqayisə etmə vərdişi və informasiya yükü böyüklərin də emosional rifahına ciddi təsir edir.
Sonda mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu məhkəmə prosesi rəqəmsal dövrdə psixi sağlamlıqla bağlı dialoqu genişləndirə bilər və cəmiyyətin sosial şəbəkələrdən istifadəyə yanaşmasını dəyişdirə bilər.
