ABŞ prezidenti Donald Tramp ikinci dəfə vəzifəyə gəlməsi ilə dünya gündəmini alt-üst edən qərarlar verdi. Onun açıqlamaları, sərt fərmanları və qeyri-adi davranışları beynəlxalq arenada rezonans doğurdu.
Trampın sərt qərarları: ilk 10 gündə siyasi təlatüm
2025-ci ilin 20 yanvarında keçirilən inauqurasiya nitqində Tramp Amerika üçün “qızıl dövr”ün başladığını elan etdi. Qısa müddət ərzində xarici məhsullara yüksək tariflər tətbiq edəcəyini və ABŞ vətəndaşlarının rifahını artıracağını bəyan etdi. O, prezidentliyinin ilk 10 günündə ABŞ tarixində görünməmiş sayda fərman imzaladı.
Bu fərmanlar əsasən miqrasiya siyasəti, hərbi xidmət və sosial proqramların dayandırılması ilə bağlı idi:
- COVİD-19 peyvəndindən imtina etdiyi üçün ordudan uzaqlaşdırılan əsgərlər yenidən xidmətə qaytarıldı.
- ABŞ-ın cənub sərhədi bağlandı və bölgədə fövqəladə vəziyyət elan olundu.
- Ukrayna və digər ölkələrdən olan immiqrantların ölkəyə girişi müvəqqəti olaraq dayandırıldı.
- İsrailin “Dəmir Qübbə” sisteminə bənzər hava hücumundan müdafiə sistemi yaradılması tapşırıldı.
- Orduda transgender şəxslərin xidmətinə qadağa qoyuldu.
Beynəlxalq və daxili yardımlar dayandırıldı
Tramp həmçinin USAID-in maliyyələşdirdiyi beynəlxalq qrant layihələrini 90 gün müddətinə dayandırdı. Bu qərar birbaşa Ukraynada həyata keçirilən humanitar, sosial və enerji layihələrinə təsir etdi. Daha sonra 28 yanvarda o, ABŞ daxilində federal kredit və yardım proqramlarını da müvəqqəti olaraq dayandırdı.
Ölüm hökmünün qayıdışı və təhsil sisteminin ləğvi
2021-ci ildə dayandırılmış ölüm hökmünün yenidən tətbiqi üçün baş prokurora göstəriş verildi. ABŞ-da edamların icrası üçün kifayət qədər inyeksiya dərmanlarının təmin olunması tələb olundu.
Tramp, həmçinin ABŞ Təhsil Nazirliyinin ləğvini rəsmən başlatdı. Bu qərar onun illərdir davam edən vədlərinin tərkib hissəsi idi. Nazirliyi “saxtakarlıq mənbəyi” adlandıran prezident qeyd etdi ki, ABŞ təhsilə ən çox vəsait xərcləyən ölkə olsa da, nəticə baxımından dünya sıralamasında geridədir.
Gülməli insidentlər və simvolik dəyişikliklər
Tramp Oval kabinetdəki məşhur masa ilə bağlı qərar da verdi. İddialara görə, İlon Maskın 4 yaşlı oğlu canlı yayım zamanı həmin masa üzərinə burnunu silib və Tramp bu masanın çıxarılmasını əmr edib.
Nyu-Yorkda avtomobillərin şəhər mərkəzinə girişinə görə ödəniş planı da ləğv olundu. Tramp bu qərarı “Manhetteni xilas etmək” kimi təqdim edərək özünü “kral” adlandırdı. Ağ Evin rəsmi səhifəsində isə bu açıqlama krallıq kolajı ilə paylaşıldı.
Kanada ilə gərginlik: 51-ci ştat iddiası
Tramp sosial mediada Kanadanı ABŞ-a daxil etmək istəyindən danışdı və bu ölkəni 51-ci ştat kimi göstərən xəritələr paylaşdı. O bildirib ki, Kanada ABŞ subsidiyalarından məhrum olarsa, müstəqil olaraq yaşaya bilməz.
4 martda Kanada və Meksikadan olan mallara 25% vergi tətbiq olundu. Kanadanın cavabı gecikmədi: əvvəlki baş nazir Trüdo ABŞ məhsullarına 155 milyard dollarlıq tarif tətbiqini elan etdi. Yeni baş nazir Mark Karni isə sərt danışdı: “Amerika bizim suyumuzu, torpağımızı və sərvətimizi istəyir, lakin biz heç vaxt ABŞ-ın bir hissəsi olmayacağıq”.
18 fevralda Tramp əlavə olaraq Avropa İttifaqından gətirilən polad və alüminiuma da 25% vergi tətbiqinə göstəriş verdi. Brüssel bu qərarı tənqid etsə də, Tramp güzəştə getmək niyyətində deyil və azad ticarət müqavilələrinin yenidən nəzərdən keçiriləcəyini istisna etmədi.
Ukrayna və NATO barədə qalmaqallı fikirlər
Tramp dəfələrlə bildirib ki, onun prezidentliyi dövründə Rusiya Ukraynaya hücum etməzdi. Amma tarix göstərir ki, Moskva əsrlər boyu Ukraynanın suverenliyinə təhdid yaradıb. Yeni açıqlamalarında Tramp Ukraynaya NATO üzvlüyünün verilməyəcəyini söylədi və Rusiyanın işğal etdiyi ərazilərin qaytarılmasının mümkün olmadığını bəyan etdi.
Trampın administrasiyası Avropaya təhlükəsizlik zəmanəti verməyəcəyini elan etdi və hər bir ölkənin öz təhlükəsizliyinə cavabdeh olacağını bildirdi. Fransa, Britaniya və Danimarka daxil olmaqla bir çox Avropa ölkələrində ABŞ-a qarşı münasibətlər mənfiyə çevrilib. Kremlin rəsmi açıqlamasında Qərbin dağılmasının başladığı qeyd olundu.
Geosiyasi nizamın dağılması
CNN-in yazdığına görə, Tramp ikinci dönəminin ilk ayında ABŞ-ın 80 il ərzində qurduğu beynəlxalq sistemi söküb. Onun izolyasionist yanaşması həm ABŞ-ın mövqeyini zəiflədir, həm də Çin və Rusiya kimi güclərin təsir imkanlarını artırır.
BBC isə Trampın beynəlxalq nizamı dağıtdığını və Avropada gərginlik yaratdığını vurğulayıb. Ekspertlər bildirir ki, dünya uzun illər boyu böyük güclərin maraqlarına əsaslanan “təsir dairələri” sisteminə qayıda bilər.
